اهميت حرکات نمکى در تشکيل منابع عظيم نفتى و گازى حوزه خليج فارس

64868485531021725000.jpg


   درباره زمين شناسى و امکانات نفتى منطقه خليج فارس و حوزه رسوبى آن مقالات بسيارى توسط متخصصان در مجلات فنى و کنگره هاى بين المللى ارائه شده است لذا لزومى نمى بيند که درباره جرئيات چينه شناسى و تکتونيکى اين منطقه وسيع که داراى بزرگترين ذخيره هيدروکربورى دنياست بحث نمايم. حرکات نمکى سازند هرمز که از فاز کوهزايى کيمرين پيشين شروع ميشود در تشکيل ساختمانهاى بزرگ در حوزه رسوبى خليج فارس رل مهمى را در تشکيل ذخاير بزرگ نفتى و گازى بازى ميکند. بطوريکه مشاهده ميشود قبل از حرکات کوهزايى آلپن پسين اين ساختمانها در نواحى خليج فارس بوجود آمده و در اثر فشار زياد رسوبات روى طبقات سنگ مادر قسمت عميق تر حوزه باعث تشکيل نفت و گاز گرديد و بطرف گنبدها و طاقيسهاى زير زمينى تشکيل شده بوسيله حرکات نمکى (Pillowstructure) مهاجرت اوليه نموده و خلل و فرج اوليه سنگ را اشغال کرده و باعث حفظ اين خلل و فرج گرديده است و تشکيل بزرگترين ذخيره ها نفتى و گازى دنيا شده است.
   بدليل رسوبات مداوم و فرورفتگى تدريجى حوزه رسوبى خليج فارس و رسوبات ضخيم بيش از نه هزار متر از دوران اول تا آخر دوران سوم در قسمت عميق حوزه يعنى در لرستان و خوزستان و بندرعباس بر روى هم انباشته شده است.
   نقشه هم ضخامت دوره هاى مختلف زمين شناسى از پرمين در اين منطقه بزرگ حوزه خليج فارس مؤيد حرکات نمکى و تشکيل ساختمانهاى بزرگ زير زمينى براى ذخيره سازى هيدروکربن است و در قسمت پلاتفورم عربستان کمترين ضخامت رسوبات را نشان ميدهد.
   حرکات نمکى سازند هرمز که از کيمرين شروع شده باعث بالا آمدگى بعضى نواحى بخصوص در ناحيه قطر- کنگان کمترين ضخامت کرتاسه را نقشه هم ضخامت دوره کرتاسه را نشان ميدهد که دليل بالا آمدگى ناحيه و با حتمال زياد در اثر حرکات نمکى و حرکات قاره اى بوده است.
 مهاجرت اوليه گاز از قسمت عميق حوزه بطرف ساختمانهاى بوجود آمده در پرمين سنگ آهکى و دولوميتى سازند دالان را از گاز اشباع نموده و بزرگترين ذخاير گازى روى زمين را بوجود آورده است (مثل ميدان هاى گازى- قطر پارس و کنگان و نار) مهاجرت اوليه نفت از قسمت عميق حوزه رسوبى در شمال پلاتفرم عربستان بطرف طاقيسهاى کم شيب و بزرگ که در اثر حرکات قاره اى و بخصوص حرکات نمکى بوجود آمده اند حرکت نموده و خلل و فرج سنگ هاى ماسه اى کرتاسه در زبيرو بورگان و سنگ آهکى و دولوميتى ژوراسيک بالا را در عربستان اشباع نموده و بزرگترين ذخاير نفتى زمين را بوجود آورده است.
   پس از حرکات کوهزايى و بوجود آمدن طاقيسهاى زيادى در رشته جبال زاگرس بعضى از آنها مانند طاقديس کبيرکوه با بيش از 2500 کيلومتر مربع وسعت بعلت مهاجرت اوليه هيدروکربن، بيشتر گازهاى موجود در قسمت عميق حوزه رسوبى را به طرف طاقديسهاى بالشى ناحيه مهاجرت کرده و خلل و فرج سنگ مخزن آهکى و دولوميتى پرمين را در طاقديسهاى اوليه ناحيه کنگان- قطر را پر نموده است. پس از حرکات کوهزايى آلپن بوجود آمدن طاقديسهاى بزرگى مثل کبيرکوه هيدروکربنى باقى نمانده که در اثر مهاجرت ثانوى طاقيسهاى مزبور را تغذيه نمايد. گرچه اين نقشه ها بسيار عمومى و با مقياس خيلى کوچک رسم شده است ولى از نظر منطقه خليج فارس حاوى اطلاعات بسيار مفيدى ميباشند و با در نظر گرفتن نقشه هاى مزبور که فتوکپى آن پيوست است درباره حرکات قاره اى و تاثير آن در تشکيل طاقيسهاى بالشى قبل از کوهزايى بوجود آوردن بزرگترين ميدانهاى نفتى و گازى دنيا در اين منطقه بحث خواهد شد.
   ديباچه- ليس (1950) جزو اولين کسانى بود که زمين شناسى و تکتونيک، توليد زياد و ذخيره عظيم بزرگ سنکلينال خليج فارس را برشته تحرير در آورد. زمين شناسان ديگرى بعد از ليس مقالات و اطلاعات با ارزشى ارائه نمودند بخصوص ه.و.دانينگتن (1967)، ن.اي. فالکن (1967) جي. اشتوکلين موريس کامن کى وز.ر بيدون (1974) اطلاعات و مقالات جالبى درباره زمين شناسى و مخازن اين منطقه وسيع انتشار داده اند و در حل مسائل زمين شناسى و اکتشافات هيدروکربن اين منطقه رل بزرگى داشته اند. پس از آن تاريخ تابحال اطلاعات ذيقيمتى در اثر اکتشافات حفارى و زمين شناسى که در کشورهاى اطراف خليج فارس انجام گرفته بدست آمده است. که ميتوان نقشه منحنى هاى هم ضخامت دوره هاى مختلف را با توجه به اطلاعات بدست آمده تجديد نظر و ترسيم نمود.
   گرچه اين نقشه هاى هم ضخامت بسيار عمومى و با مقياس خيلى کوچک رسم شده است ولى از نظر منطقه اى حاوى اطلاعات بسيار ذيقيمتى ميباشند. با توجه به نقشه هاى مزبور که فتوکپى آنها پيوست است درباره نواحى مختلف اين حوزه وسيع رسوبى و امکانات نفتى و گازى آن و اهميت حرکات نمکى منطقه و مهاجرت اوليه هيدرو کربورها بطور اختصار بحث شده است. نقشه هاى هم ضخامت تماماً از مقاله موريس کامن رکى در مجله AAPG دسامبر 1970 برداشته شده است.