رخدادهاى زمينساختى سنوزوييک
» رخداد ائوسن – اليگوسن پيرنئن Pyrenean))
» رخداد اليگوسن پسين – ميوسن پيشين ساوين (Savian )
» رخداد ميوسن ميانى استيرينStyrian) )
» رخداد ميوسن پسين – پليوسن آتيکانAtikan) )
» رخداد اواخر پليوسن )پاسادنين Pasadenian )
» فاز کوهزايى والانژين
» رخداد ائوسن – اليگوسن پيرنئن Pyrenean))
حدواسط ائوسن و اليگوسن است . اين فاز کوهزايى باعث شده در دامنه شمال البرز رسوبات ائوسن – اليگوسن وجود نداشته باشد . اين فاز موجب مىشود فعاليتهاى آتشفشانى در پهنه نطنز تا بزمان به اوج خودش برسد . در مدوده نطنز تا بزمان فعاليت هاى آتشفشانى به سن پالئوسن تا ميوسن ادامه داشته ولى اوج رخداد در طى ائوسن است . در بخشهاى ديگر ايران نيز حجم زيادى از فعاليت هاى آذرين ديده مى شود از جمله توفها و آندزيتهاى سازند کرج . در محدوده لوت مرکزى و شمالى ماگماتيسم شديدى رخ داده است. تودههاى
نفوذى اطراف تهران از جمله گرانيت قصر فيروزه، سينيت لواسان، ديوريت سد
کرج، گابروى مبارک آباد و همچنين گرانيتهاى کوههاى تارم و قره داغ،
تودههاى نفوذى ترود، کاشمر، فردوس، زاهدان و خاش از فعاليت هاى پلوتونيسم
پيرنه هستند . شکل کنونى ايران از اين دوره کوهزايى پايه ريزى شده است . اکثر
حوضه هاى رسوبى فلات ايران در اين دوره کوهزايى بسته شده و باقيمانده حوضه
هاى آن دوره زمانى ، حوضه هاى بسته درون قارهاى امروزى را تشکيل مىدهند
که اکثراً رسوبات تبخيرى و کولابى دارند . مثل حوضه قم که از ائوسن تا پايان ميوسن رسوبگذارى داشته است .
در بيشتر نواحى ايران، حتى در زاگرس، کپهداغ و مکران – زابل، در مرز تقريبى ائوسن – اليگوسن، شواهدى از جنبشهاى زمينساختى فشارشى بس بزرگ وجود دارد که با رخداد زمينساختى پيرنئن (حدود 37 ميليون سال پيش) در ديگر نقاط جهان قابل قياس است. مهمترين پيامد رخداد پيرنئن بر زمينشناسى ايران، عبارتست از:
تغيير در جغرافياى ديرينه ايران: که با پسروى گسترده درياى آزاد و شکلگيرى خشکىهاى گسترده در ايران مرکزى، نواحى سکويى زاگرس، پهنه کپهداغ، حوضه رسوبى خاور ايران (نهبندان – خاش) و البرز همراه بوده است. در برخى اين مناطق (باختر ايران مرکزى، زاگرس) پسروى ناشى از رويداد پيرنئن چندان طولانى نبوده و خشکىهاى پيرنئن با درياى پيشرونده اليگوسن پسين (شاتين) پوشيده شدهاند، ولى در کپهداغ، گستره وسيعى از ايران مرکزى، کوههاى خاور ايران، البرز جنوبى، نشانهاى از بازگشت دوباره دريا وجود ندارد. به همينرو، در اينگونه نواحى، رديفهاى جوانتر از ائوسن به طور عمده نهشتههاى قارهاى هستند که در حوضههاى ميان کوهى رسوب کردهاند. يکى از حوضچههاى داخلى اين زمان، کوير بزرگ ايران است که نشست قابل توجهى داشته و هزاران متر رسوب خشکى نوع کويرى متعلق به ميوسن – پليوسن در آن نهشته شده است )اشتوکلين، 1968. )
فرابومهاى ناشى از رخداد پيرنئن را به ويژه در کپهداغ، البرز، زاگرس، ايران مرکزى و خاور ايران مىتوان ديد. در کپهداغ باخترى، پسروى ناشى از پيرنئن، از اواخر ائوسن آغاز شده و در پايان ائوسن و يا به احتمال اوايل اليگوسن، به خاور کپهداغ رسيده است (افشارحرب، 1370. )در
زاگرس، در ائوسن ميانى، با خروج نواحى سکويى فارس، چرخه رسوبى جهرم خاتمه
يافته و اين خروج تا پيشروى بعدى دريا در اليگوسن پسين ادامه داشته، ولى
در ناوههاى لنگه و خوزستان، رسوبگذارى سازند پابده ادامه داشته است. در ايران مرکزى، به دنبال فراخاست عمومى زمين و فرسايش شديد، مواد تخريبى در حوضچههاى بسته داخلى و در محيطهاى قارهاى نهشته شدهاند. از همينرو است که نهشتههاى اليگوسن ايران مرکزى (سازند سُرخ زيرين) بيشتر قارهاى – آوارى و سُرخرنگ است. نبود سنگهاى اليگوسن در البرز و پوشيده شدن توفيتهاى سبز ائوسن با نهشتههاى قارهاى قرمزرنگ ميوسن (سازند سُرخ بالايى)، نتيجه فاز پيرنئن دانسته شده است. در کوههاى مکران، اگرچه ايست رسوبى پيرنئن با چينخوردگى همراه بوده، ولى بر خلاف زون نهبندان – خاش، پسروى دريا چندان طولانى نبوده و در نتيجه رديفهاى اليگوسن - پليوسن آن، ستبراى درخور توجهى دارند.
ماگمازايى: به صورت روانههاى خروجى و يا تودههاى نفوذى همراه با کانىزايى، يکى از ويژگىهاى بارز رخداد پيرنئن است. سنگهاى آتشفشانى وابسته به رخداد پيرنئن به ويژه در کمان ماگمايى اروميه – بزمان و نواحى وسيعى از بلوک لوت و حتى در پهنه فليشى خاور ايران برونزد دارند که از نوع گدازههاى اسيد است و بيشتر ويژگى سنگهاى آتشفشانى قارهاى دارند. تودههاى نفوذى فاز پيرنئن، از کل تودههاى نفوذى که تا پيش از اين زمان وجود داشتهاند، بيشتر است. اين تودهها به ويژه در نواحى زاهدان – خاش، کاشمر، آذربايجان، کوههاى طارم، قصر فيروزه تهران و سد کرج از نوع گرانيت تا گرانوديوريت و مونزونيت است. ولى در پيرامون تهران (گابروى سد کرج، گابروى مبارکآباد، گابروى رودهن) و در شمال باخترى سنندج – سيرجان (تودههاى کامياران – کلاهسر، خار سره) ، از نوع بازيک است. بخشى از گرانوديوريت کرکس به سن پرتوسنجى 33 تا 38 ميليون سال (اليگوسن آغازى) است (رىير و محافظ، 1972 ) و لذا، يکى از فازهاى گرانيتزايى کرکس وابسته به رخداد پيرنئن است.
دگرگونى: ناحيهاى فاز پيرنئن چندان گسترده نيست. در هر حال، سخت شدن و تبلور دوباره گدازهها و آذرآوارىهاى ائوسن که همراه با پيدايش کانىهاى ثانوى مانند زئوليت، آناليسم و آلبيت است، بيشتر حاصل عملکرد رخداد پيرنئن است که در دو رخساره بسيار ضعيف و ضعيف، شکل گرفتهاند. بر خلاف دگرگونى ناحيهاى، دگرگونى همبرى ناشى از جايگيرى نفوذىهاى ائوسن – اليگوسن، گاه (زاهدان، طارم) درخور توجه است.يافتههاى جديد نشان مىدهند که دگرگونى فاز پيرنئن بيش از حد شناخته شده است. براى نمونه، در ايران مرکزى راديوايزوتوپها به رويداد پيرنئن اشاره دارند. به گفته ديگر، رويداد پيرنئن ممکن است يکى از فازهاى چندگانهاى باشد که بر گسترههايى از ايران مرکزى اثرگذار بودهاند.
کانىزايى: از جمله پيامدهاى رخداد پيرنئن است. به باور مؤمنزاده (1360)، اين کانىزايى
بخشى از يک فاز فلززايى همزاد است که از اواخر کرتاسه آغاز و در اليگوسن
به پايان رسيده و ذخاير مس، آهن، سرب، روى، باريت، سلستيت، آلونيت،
بنتونيت، کائولينيت و فسفات اين فاز درخور توجه است. از بين آنها کانىسازى مس از اهميت ويژهاى برخوردار است و ذخاير اصلــى مس ايــران در اين فاز تشکيل شدهانـد که ممکن است همزاد، ديرزاد و يا همزمان با نفوذ باشند. ذخاير آهن اين فاز، مانند کانسار آهن تايباد، پس از ذخائر فاز پرکامبرين پسين، در اولويت دوم قرار دارند. عناصر موليبدن و طلا به صورت عناصر اصلى، و يا همراه مس به مقدار قابل توجه در مناطق کيقال – سونگون (شمال باخترى اهر)، انارک و سرچشمه تشکيل شدهاند. وجود کانسارهاى مس، سرب – روى، آنتيموان در سنگهاى آتشفشانى و نيمه عميق بخش شمالى لوت سبب شده تا لطفى (1364) فاز پيرنئن را يک عصر فلززايى در ناحيه شمالى لوت مرکزى بداند.
» رخداد اليگوسن پسين – ميوسن پيشين ساوين (Savian ) :
در حاشيه باخترى ايران مرکزى (قم، همدان، کاشان، تفرش تا حاشيه جنوبى جازموريان)و نواحى بىشمارى از آذربايجان و همچنين در نواحى سکوى زاگرس، شواهدى از يک پيشروى دريايى گسترده وجود دارد که بخشى از فرابومهاى فاز پيرنئن را زير پوشش داشته است. رديفهاى کربناتى اين درياى پيشرونده را در زاگرس سازند آسمارى و در آذربايجان – ايران مرکزى سازند قم نام دادهاند. پيشروى درياى آسمارى – قم حاصل يک فاز کششى همراه با فرونشست دانسته شده که به ويژه در بخشهايى از آذربايجان (تکاب و قافلانکوه) با تکاپوهاى آتشفشانى همراه بوده است. اين رخداد را مىتوان با فاز ساوين در ديگر نقاط همارز دانست.
رخداد ميوسن ميانى استيرينStyrian) ) :
گذر از رديفهاى کربناتى اليگوسن – ميوسن زاگرس (سازند آسمارى)و ايران مرکزى (سازند قم) به نهشتههاى تبخيرى – آوارى جوانتر، ناگهانى و گاه از نوع ناپيوستگى دگرشيب است. تغيير ناگهانى سنگشناسى، دگرشيبى محلى و به ويژه تکاپوهاى آتشفشانى ميوسن ميانى ايران، نتيجه عملکرد يک رخداد زمينساختى قابل قياس با فاز استيرين است. سن پرتوسنجى برخى از ريوليتها و تودههاى آذرين منطقه نطنز – نايين 17 تا 22 ميليون سال است (عميدى، 1975). پرتو سنجى بيوتيتهاى گرانوديوريت کرکس سن 16 تا 18 ميليون سال را نشان مىدهد (رىير و محافظ، 1972) سينيتهاى لواسان، سن پرتوسنجى 5/17 ميليون سال دارند. سن ايگنيمبريتهاى شمال درياچه حوض سلطان به روش پتاسيم -آرگون، 15 ميليون سال است (درويشزاده، 1370)
در ايران، سازند سُرخ بالايى به سن ميوسن، به طور همشيب بر روى سازند قم قرار مىگيرد. تنها در حاشيه حوضه اين ارتباط مىتواند ناپيوسته باشد و لذا به نظر مىرسد که حرکات استيرين در ايران، به طور عمده خشکىزا بوده و ممکن است بيشتر با اُفت عمومى سطح آبهاى آزاد ارتباط داشته باشد.
رخداد ميوسن پسين – پليوسن آتيکانAtikan) ):
يکى از رخدادهاى زمينساختى ايران، فاز آتيکن است که به ويژه در البرز، زاگرس، ايران مرکزى و خاور ايران، نشانههاى روشنى از چينخوردگى، دگرشکلى و گاه ماگماتيسم دارد.
به باور بربريان و کينگ (1983) در ميوسن پايانى (5 ميليون سال پيش) تمام ايران تحت تأثير حرکات کوهزايى مهمى قرار گرفته که با شروع دومين مرحله بازشدگى درياى سُرخ و خليج عدن همزمان است. در نتيجه اين حرکات، که با ايجاد نيروهاى فشارى همراه بوده، با فراخاست زمين و پسروى دريا، چرخههاى فرسايشى چيره شده و حاصل آن، پر شدن سريع گودىها با رسوبات آبرفتى – کوهپايهاى است که به نام سازندهاى بختيارى و هزاردره نامگذارى شدهاند. در ناحيه مکران، نهشتههاى پس از فاز آتيکن از نوع شبه مولاس است که به طور دگرشيب، فليشهاى ميوسن بالايى را مىپوشانند. ارتباط دگرشيب مولاسها و رديفهاى کنگلومرايى پس از کوهزايى با سنگهاى کهنتر، نشانگر اين فاز زمينساختى است. افزون بر آن، بايد به ماگماتيسم به نسبت شديد اين فاز اشاره کرد که در آذربايجان (اهر و سبلان)، نوار اروميه – بزمان و خاور ايران برونزد دارد. براى نمونه مىتوان به گدازههاى اوليه سهند به سن 12 ميليون سال (معين وزيرى و همکاران، 1356) و يا سرى پيش از پيدايش کوه سبلان (ديدون و ژُمن، 1976) و همچنين آتشفشانهاى جنوب بيجار اشاره کرد که سن ميوسن فوقانى (8 – 9 ميليون سال) دارند (بوکالتى و ديگران، 1976). تغيير در سازوکار برخى گسلهاى ايران از کششى به فشارشى (به ويژه انواع شمال باخترى – جنوب خاورى)، مىتواند وابسته به فاز آتيکن باشد.بيشتر کانىسازى مس – موليبدن پورفيرى همراه با اسکارنهاى فلزى(اسکارن کوه تخت) و سيليکاتى و کانسارهاى سرب و روى، باريت، طلا، آرسنيک، آنتيموان و جيوه وابسته به ماگمازايى رخداد آتيکن هستند.
رخداد اواخر پليوسن )پاسادنين Pasadenian ) :
مهمترين رخداد زمينساختى سراسرى و چهرهساز ايران، در زمان پليوسن پسين – پليستوسن پيشين (حدود 8/1 ميليون سال پيش) صورت گرفته که با رويداد کوهزايى پاسادنين قابل قياس است. در اين فاز در واقع رخساره هاى پُست تکتونيک بوجود آمده و چين مىخورند . پيدايش کنگلومراى هزار دره، کنگلومراى بختيارى و کرمان که از نظر سنى همگى پليوسن هستند در اين فاز بوده است . در فاز پاسادونين چين خوردگى نهايى زاگرس رخ داده است . در صورتيکه چين خوردگى ناحيه کپه داغ و مکران کمى زودتر از اين دوره ، انتهاى فاز پيرنه، رخ داده است . پيدايش
آتشفشانهاى پليوکواترنر مثل دماوند، تفتان، فعاليت مجدد سهند، سبلان و
بزمان ، پيدايش توده هاى نفوذى مثل گرانيت الم کوه و گرانيت آکاپل در اين
دوره زمانى بوده است .در ايران هم، رخداد پاسادنين ماهيت کوهزا داشته و مهمترين پيامد آن عبارت است از:
» تأثير قابل توجه همراه با چينخوردگى پيشرفته در کوههاى زاگرس و کپهداغ و به پايان بردن گذر تکاملى اين دو پهنه.
» کوتاه و ستبرشدگى به دليل فشارهاى وارده که حاصل آن چينخوردگى، گسلش فشارى و شکلگيرى سيماى ريختزمينساختى امروزى ايران است.
» پايين افتادن بيشتر فرونشستهاى ميانکوهى مانند خزر جنوبى، جازموريان، کوير بزرگ، کوير هرابرجان و ... و رانده شدن کوههاى پيرامون بر روى آنها.
» پيوستگى فرورانش در زون فعال مکران همراه با زايش کمان ماگمايى کلسيمى - قليايى بزمان – تفتان و توسعه گسلشهاى راندگى در حاشيه شمالى اين کوهها.
» به تله افتادن صفحه ايران، بين صفحههاى عربستان (در باختر)، هند (در خاور) و توران (در شمال) و تغيير ماهيت حرکتهاى امتداد لغز به فشارشى، همراه با کوتاه و ستبرشدگى پوسته و رويداد زمينلرزه با سازوکار به طور عمده فشارى.
» چينخوردگى نهشتههاى قارهاى نئوژن و همچنين کنگلومرايى همزمان با کوهزايى (بختيارى، هزاردره، آقچهگيل و معادلهاى آن).
» تکرار تکاپوهاى آتشفشانى در آتشفشانهاى سهند، سبلان و بزمان و آغاز فعاليت در دماوند و تقتان.
» جايگيرى تودههاى نفوذى جوان ايران مانند گرانيت سفيد علم کوه، آکاپل، قهرود کاشان و آتشفشانىهاى عميق داسيتى البرز، عباسآباد – سبزوار و ....
» فعاليت دوباره گسلهاى کهن در البرز همراه با جابهجايى صفحهها از پسخشکى (NE) به پيشخشکى (SW) و ايجاد ساختارهاى دوپلکس مرکب بزرگ مقياس (علوى، 1991).
» فاز کوهزايى والانژين
از نظر محدوده سنى بين پليستوسن و عهد حاضر يا هولوسن رخ داده است . دگرشکلى هاى اين فاز کوهزايى را بايد در جوانترين واحدهاى رسوبى پى جويى کرد . مطالعه بر روى آبرفتهاى دشت تهران توسط Riben(1935) نشان داد که اين آبرفتها از چهار بخش A - B - C – D تشکيل شده است . آبرفتهاى A به سن پليوکواترنر همان سازند کنگلومرايى هزاردره مى باشد . واحدهاى B و C واحدهاى دانه ريزى هستند که آثار دگرشکلى را بصورت چين خوردگى و گسلش نشان مىدهند . آبرفتهاى D تحت عنوان سازند کهريزک در بخشهاى جنوبى تهران قابل شناسايى است که نسبتاً دگرشکلى کمترى را با توجه به سن آنها نشان مىدهد . نهشتههاى
آبرفتى عهد حاضر که در کف رودخانه هاى نسبتاً شمالى جنوبى دشت تهران
تهنشست شده اند بصورت ناپيوسته بر روى اين رسوبات قرار مىگيرند .
بربريان در محدوده شهر نهبندان آبرفتهايى را معرفى مى کند که سن کواترنر داشته ولى تحت تاثير فغاليتهاى تکتونيکى دگرشکل شدهاند . وضعيت رسوبات کواترنر ناحيه نهبندان نظير رسوبات کواترنرى دشت تهران است . علاوه
بر اين آبرفتها ، رسوبات جوان ته نشست شده بين کوهى، واريزه هاى سنگى
آبرفتها و ساير رسوبات جوان بصورت پراکنده درتمام ايران يافت مى شود که
تحت تاثير فعاليت تکتونيکى دگرشکل شده اند . هر
رخداد زمين لرزه اى که منجر به دگرشکلى سطح زمين بصورت ايجاد اسکارپ گسلى
يا دگرشکلى ناحيه اى گردد، بخشى از فاز کوهزايى والانژين است .
رخدادهاى زمينساختى جوان :
رخداد زمينساختى پاسادنين، پايان حرکتهاى زمينساختى ايران نيست. موارد زير نشان مىدهند که فلات ايران همچنان تحت تأثير نيروهاى زمينساختى قرار دارد.
» چينخوردگى دوباره رديفهاى کنگلومرايى پس از کوهزايى آلپ پايانى.
» کج شدگى پادگانههاى آبرفتى کواترنرى.
» بالا آمدن سواحل پله مانند مکران.
» فعاليتهاى آتشفشانى دماوند و تفتان. در اين مورد بايد گفت که سن گدازههاى فلدسپاتوييددار در پايانه جنوبى گسل نايبند، 5... تا 5...0 سال پيش تعيين شده و در سالهاى 1349 و 1350 شمسى نيز خروج گدازه از دهانه تفتان گزارش شده است (درويشزاده، 1370).
در ضمن در بخشهايى
از آذربايجان (باختر اروميه و ماکو) کردستان (قروه)، خاور ايران (در
امتداد گسل نهبندان)، جنوب طبس (در امتداد گسل نايبندان)، بخشهاى وسيعى از بلوک لوت و ... بازالتهاى کواترنر، پس از خروج از مخروطهاى آتشفشانى و يا گسلهاى طولى، به صورت روانههاى بازالتى با ساخت طنابى و منشورهاى بازالتى روانهها و يا سر تختهاى بازالتى گستردهاى را تشکيل دادهاند.
» بريدگى رسوبات آبرفتى عهد حاضر با گسلهاى قديمى و يا گسلهاى زمينلرزهاى جوان.
» رخداد زمينلرزههاى امروزى همراه با ايجاد گسلهاى زمينلرزهاى جوان، مانند دشت بياض، ايپک، گسل طبس، بم و ....
» پيوستگى فرورانش پوسته اقيانوسى عمان به زير صفحه قارهاى مکران به ميزان حدود 5 سانتيمتر در سال (ژاکوب، 1977).
» تداوم کوتاه شدگى امروزى زاگرس به ميزان 5/3 تا 8/4 سانتيمتر در سال.